काठमाडौं- नेपालको सबैभन्दा ठूलो ४५६ मेगावाट क्षमताको माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत् कम्पनीको वित्तीय अवस्थामा केही सूचकहरूमा सुधार देखिए पनि समग्रमा उच्च ऋणभार, नाफामा अस्थिरता र ऋण तिर्ने क्षमतामा कमजोरी कायमै रहेको देखिएको छ।

रेटिङ ऐजेन्सी इक्रा नेपालका अनुसार पछिल्लो मूल्यांकन प्रतिवेदनमा कम्पनीको आम्दानी पछिल्ला वर्षहरूमा स्थिर रहन सकेको छैन। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा करिब ७ अर्ब ११ करोड रुपैयाँ रहेको आम्दानी २०७९/८० मा बढेर ८ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो। त्यसपछि २०८०/८१ मा ८ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँसम्म पुगे पनि २०८१/८२ मा घटेर ६ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँमा झरेको देखिन्छ। चालु आर्थिक वर्षको नौ महिनामा भने आम्दानी पुनः बढेर करिब ७ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जसले उत्पादन र बिक्रीमा केही पुनःस्थापनाको संकेत दिएको छ।

कम्पनीको सञ्चालन नाफा क्षमता उच्च भए पनि स्थिर छैन। सञ्चालन आम्दानीको ठूलो हिस्सा सञ्चालन नाफामा रूपान्तरण हुने क्षमता २०७८/७९ मा अत्यन्तै उच्च देखिए पनि त्यसपछि क्रमशः घटबढ हुँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यो सूचक घटेर फेरि केही सुधार भएको देखिन्छ। चालु आर्थिक वर्षको नौ महिनामा भने सञ्चालन दक्षतामा सुधार देखिँदै नाफा उत्पादन क्षमता बढेको छ।

तर कम्पनीको वास्तविक नाफा स्थिति अझै कमजोर छ। विगतका वर्षहरूमा कर पछिको नाफा लगातार नकारात्मक देखिएको थियो, जसले कम्पनी घाटामा रहेको अवस्था देखाउँछ। पछिल्लो नौ महिनामा भने यो सूचक सकारात्मक बनेको छ। यसले लामो घाटा अवस्थाबाट कम्पनी विस्तारै बाहिर निस्किन थालेको संकेत गरेको छ।

पुँजी प्रयोगको दक्षता पनि उतारचढावपूर्ण रहेको छ। विगतका वर्षहरूमा यो सूचक कमजोर हुँदै गएको थियो, जसले लगानीको प्रतिफल घटेको देखाउँछ। तर चालु आर्थिक वर्षमा केही सुधार देखिएको छ, जसले सम्पत्तिको उपयोग केही प्रभावकारी बन्न थालेको संकेत गर्छ।

कम्पनीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती ऋणभार हो। कुल ऋण र कम्पनीको स्वपुँजीबीचको अनुपात अत्यन्तै उच्च रहेको छ। अघिल्ला वर्षहरूमा यो अनुपात निकै बढेर अत्यधिक जोखिमपूर्ण स्तरमा पुगेको थियो। त्यसपछि केही घटे पनि अहिले पनि ऋणको भार अत्यन्तै उच्च नै छ, जसले कम्पनीको दीर्घकालीन वित्तीय स्थायित्वमा प्रश्न उठाइरहेको छ।

त्यस्तै कुल बाह्य दायित्व र स्वपुँजीबीचको अनुपात पनि धेरै वर्षदेखि उच्च नै रहँदै आएको छ। यसले कम्पनीको सञ्चालन ठूलो मात्रामा ऋणमा निर्भर रहेको देखाउँछ।

ऋण तिर्न सक्ने क्षमताको सूचकहरू पनि मिश्रित छन्। ब्याज तिर्न सक्ने क्षमता विगतका वर्षहरूमा कमजोर रहेको थियो। केही सुधार भए पनि अझै पूर्ण रूपमा सुदृढ हुन सकेको छैन। ऋण तिर्ने समग्र क्षमता पनि अस्थिर देखिन्छ, कहिले सुधार हुने र कहिले पुनः कमजोर हुने प्रवृत्ति देखिएको छ।

चालु पुँजीको अवस्था पनि उतारचढावपूर्ण छ। केही वर्षअघि ऋणात्मक अवस्थामा पुगेको यो सूचक पछि सुधार हुँदै सकारात्मक बनेको थियो। पछिल्लो अवधिमा भने फेरि घट्दो क्रममा देखिएको छ, जसले नगद प्रवाह व्यवस्थापन स्थिर नभएको संकेत गर्छ।

प्रतिवेदनमा कुल ऋण र कम्पनीको स्वपूँजीबीचको अनुपात एक समय करिब २४ गुणासम्म पुगेको, पछिल्ला वर्षहरूमा घटेर करिब ६ देखि ८ गुणाको बीचमा रहे पनि अहिले पनि करिब ७ गुणा आसपास रहेको देखाइएको छ। त्यस्तै कुल बाह्य दायित्व र स्वपुँजीबीचको अनुपात पनि करिब ७ गुणा आसपास नै रहेको छ।

कम्पनीको चुक्ता पुँजी २०८२ वैशाख मध्यसम्म करिब २१ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ रहेको उल्लेख छ। यसमध्ये ५१ प्रतिशत हिस्सा विभिन्न सरकारी तथा सार्वजनिक संस्थाहरूको स्वामित्वमा रहेको छ भने ४९ प्रतिशत सर्वसाधारण लगानीकर्ताको हो।

आयोजना २०६३ सालमा स्थापना भएको हो र नेपालको दोलखा जिल्लामा रहेको ४५६ मेगावाट क्षमताको जलविद्युत् आयोजना सञ्चालन गरिरहेको छ। यो आयोजना देशकै सबैभन्दा ठूलो सञ्चालनमा रहेको जलविद्युत् आयोजना हो।

आयोजना सञ्चालनमा आएको मिति २०७८ भदौ २५ (सन् २०२१ सेप्टेम्बर १०) हो। आयोजना नदी प्रवाहमा आधारित भए पनि दैनिक चार घण्टा उच्च मागका समयमा विद्युत् उत्पादन गर्न सक्ने ‘पिकिङ रन अफ रिभर’ प्रकारको हो।

आयोजनाको कुल निर्माण लागत करिब ९० अर्ब १३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। जुन प्रारम्भिक अनुमानभन्दा धेरै बढी हो। प्रति मेगावाट लागत करिब १९ करोड ८० लाख रुपैयाँ परेको देखिन्छ, जुन अहिले निर्माण भइरहेका नयाँ आयोजनाहरूको तुलनामा अझै पनि कम मानिन्छ।

आयोजनाको वार्षिक सम्झौताअनुसार विद्युत् बिक्री क्षमता करिब २ अर्ब २८ करोड युनिट रहेको छ। यसमध्ये करिब १३ प्रतिशतमात्र सुख्खा मौसममा उत्पादन हुने विद्युत् हो, जुन तुलनात्मक रूपमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुन्छ।

उत्पादन प्रदर्शनको दृष्टिले कम्पनीले पछिल्ला वर्षहरूमा सुधार देखाएको छ। आर्थिक वर्ष सन् २०२५/२६ को नौ महिनामा सम्झौताअनुसारको विद्युत् उत्पादनभन्दा करिब १०७ प्रतिशत उत्पादन गरेको छ। यसअघि आर्थिक वर्ष सन् २०२४/२५ मा करिब ९७ प्रतिशत र सन् २०२३/२४ मा करिब ९५ प्रतिशत मात्र उत्पादन भएको थियो, जसले पछिल्ला महिनाहरूमा उत्पादन क्षमता सुधार भएको देखाउँछ।