काठमाडौं- सन् २०२६ को चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार कार्ल डाइसेरोथ, पिटर हेगेमान र जर्ज नागेललाई दिइएको छ। मस्तिष्कका स्नायुकोषलाई प्रकाशको सहायताले सक्रिय वा निष्क्रिय बनाउन सकिने अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिको विकासमा गरेको योगदानका लागि उनीहरूलाई यो पुरस्कार दिइएको हो।

अप्टोजेनेटिक्सले वैज्ञानिकलाई मस्तिष्कका निश्चित स्नायुकोषलाई प्रकाश पारेर नियन्त्रण गर्न दिन्छ। यसबाट कुनै स्नायुकोषले स्मृति, भावना वा व्यवहारमा कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने कुरा पहिलेभन्दा बढी सटीक रूपमा अध्ययन गर्न सकिएको नोबेल समितिले जनाएको छ।

मस्तिष्कमा अर्बौँ स्नायुकोष हुन्छन्। ती कोषले एकअर्कासँग विद्युतीय संकेत आदानप्रदान गरेर शरीर र दिमागका धेरै काम सञ्चालन गर्छन्। समस्या के थियो भने कुनै विशेष कोष सक्रिय भएको देखिए पनि त्यसले नै कुनै व्यवहार गराएको हो कि होइन भन्ने छुट्याउन सजिलो थिएन।

अप्टोजेनेटिक्सले यही अनुसन्धानमा नयाँ बाटो खोल्यो। वैज्ञानिकले लक्षित स्नायुकोषलाई प्रकाशबाट सक्रिय बनाउन सक्छन् र त्यसपछि त्यसको प्रभाव हेर्न सक्छन्। त्यसैगरी, गतिविधि रोक्दा के हुन्छ भनेर पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ।

यो प्रविधिको आधार भने मस्तिष्कमा होइन, पानीमा पाइने एककोषीय जीवको अध्ययनबाट आएको थियो।

पिटर हेगेमानले प्रकाशप्रति प्रतिक्रिया जनाउने त्यस्ता जीवमा अनुसन्धान गर्दा एउटा विशेष प्रोटिनबारे अध्ययन गरे। जर्ज नागेलसँगको अनुसन्धानले त्यो प्रोटिन प्रकाश पर्दा कोषको विद्युतीय गतिविधि परिवर्तन गर्न सक्ने देखायो।

‘प्रोटिनलाई कोषको सतहमा रहेको प्रकाशले खोल्ने सूक्ष्म ढोका जस्तो मान्न सकिन्छ। प्रकाश पर्दा ढोका खुल्छ र कोषभित्र विद्युतीय आवेश भएका कणको आवतजावत हुन्छ। त्यसले कोषको विद्युतीय गतिविधि बदल्छ। यही गुणलाई पछि स्नायुकोषमा प्रयोग गर्ने काम कार्ल डाइसेरोथले अघि बढाए। प्रकाशप्रति संवेदनशील प्रोटिन बनाउने जैविक निर्देशन स्नायुकोषमा पुर्‍याएर प्रकाशको सहायताले ती कोषको गतिविधि नियन्त्रण गर्न सकिने उनले देखाए’ नोबेल समितिले जारी गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ। 

यसले मस्तिष्कको अनुसन्धानमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। उदाहरणका लागि, कुनै जनावरमा डरको प्रतिक्रिया देखिँदा मस्तिष्कका केही स्नायुकोष सक्रिय भएको भेटियो भने तीमध्ये निश्चित कोषलाई प्रकाशबाट सक्रिय गरेर त्यसपछि व्यवहारमा के परिवर्तन हुन्छ भनेर जाँच्न सकिन्छ। यसबाट ती कोष वास्तवमै उक्त प्रतिक्रियामा संलग्न छन् कि छैनन् भन्ने पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ।

यसको चिकित्सकीय प्रयोगबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ। विशेषगरी दृष्टिसम्बन्धी समस्यामा स्नायुको गतिविधि प्रकाशको सहायताले नियन्त्रण गर्ने उपायबारे अध्ययन भइरहेको छ। तर यो प्रविधि अहिले नै विभिन्न रोगको स्थापित उपचार बनिसकेको भने होइन।

तीन वैज्ञानिकलाई दिइएको यो पुरस्कार त्यसैले कुनै एउटा रोगको औषधि पत्ता लगाएकोमा मात्र होइन। मस्तिष्कका स्नायुकोषले कसरी काम गर्छन् भन्ने अध्ययन गर्ने तरिका नै परिवर्तन गरिदिएको अनुसन्धानका लागि हो।