इलाम- परम्परागत खेतीबाट राम्रो आम्दानी लिन कठिन भइरहेका बेला इलाम माङसेबुङका एक किसानले रुद्राक्ष खेतीलाई आम्दानीको नयाँ बाटो बनाएका छन्। माङसेबुङ गाउँपालिका-२ काब्राबोटेका किसान पृथीमान जवेगूले विगत १० वर्षदेखि रुद्राक्ष खेती गर्दै आएका छन्।

खेतीयोग्य जमिनमा रुद्राक्ष रोपेका जवेगूले वार्षिक २ लाख रूपैयाँ आम्दानी गर्दै आएका छन्। उनले १८ रोपनी बारीमा ३ सय वटा रुद्राक्षका बोट रोपेका छन्। विस २०७३ सालमा सङ्खुवासभाबाट प्रतिगोटा २ सय रूपैयाँका दरले बिरुवा खरिद गरेर रुद्राक्ष रोपेको उनले बताए। चार वर्षपछि सबै बोटले उत्पादन दिन थालेको उनले जानकारी दिए।

‘विस २०७३ सालमा सङ्खुवासभाको कुस्वाबेँसीबाट प्रतिगोटा २ सय रूपैयाँका दरले ३ सय वटा रुद्राक्षको बिरुवा ल्याएर खेतीयोग्यो बारीमा रोपेको हुँ,’ उनले भने, ‘चारवर्षपछि उत्पादन सुरु भयो। विस २०७७ सालदेखि बर्सेनि २ लाख रूपैयाँ कमाइ भइरहेको छ।’

रुद्राक्षलाई अन्य बालीजस्तो धेरै मेहनत गरिरहन नपर्ने भएकाले आम्दानी सबै बचत हुने जवेगूले बताए। सुरुमा बिरुवा किन्न, खाडल निर्माण, मल तथा सिँचाइ व्यवस्थापनमा खर्च भएपनि बोट हुर्केपछि कुनै खर्च नहुने उनले बताए। अन्य अन्नबालीमा बर्सेनि लगानी र श्रम गर्नुपर्ने तर रुद्राक्ष एकपटक लगाएपछि लामो समयसम्म आम्दानी लिन सकिने उनको भनाइ छ।

जवेगूले उत्पादन गरेको रुद्राक्ष बिक्रीका लागि बजारको चिन्ता छैन। सङ्खुवासभाका व्यापारीले बोटबाट नै वार्षिक २ लाख रूपैयाँ दिने शर्तमा ठेक्का सम्झौता गरी लैजाने गरेको उनले सुनाए। ‘रुद्राक्ष बिक्रीका लागि मैले केही गर्न पर्दैन। उत्पादन भएपछि उनीहरु आउछन्। दाना आफैँ हेर्नुहुन्छ। मुखदारजति छान्नुहुन्छ,’ उनले भने, ‘ठेक्का सम्झौताअनुसार पैसा दिएर जानुहुन्छ।’

विगतमा परम्परागत रूपमा मकै, कोदोलगायत अन्नबाली खेती गर्दै आएका जवेगूले रुद्राक्षबाट कम मेहनतमा तुलनात्मक रूपमा राम्रो आम्दानी लिन सकिने बताए। अहिले रुद्राक्षबाट हुने आम्दानीले उनको घरखर्चमा प्रत्यक्ष सहयोग पुगेको छ। ‘पहिले कडा मेहनत गर्दा अन्नबालीबाट घरखर्च चलाउन मुस्किल पर्दथ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले बर्सेनि नियमित आम्दानीले घरखर्च चलाउन सहज भएको छ।’

रुद्राक्ष खेतीबाट नियमित आम्दानी हुन थालेपछि उनले आगामी दिनमा रुद्राक्षको खेती विस्तार गर्ने योजनानामा रहेको बताए। आगामी वर्ष नयाँ जमिनमा रुद्राक्ष रोप्ने योजना बनाएको जवूगूले गाउँका अन्य किसानलाई रुद्राक्ष खेतीबारे जानकारी गराउँदै आएका छन्।

माङसेबुङमा पहिलोपटक जवेगूले व्यावसायिक रुद्राक्ष खेती सुरु गरेपछि अन्य किसानले पनि परीक्षणका लागि थोरै क्षेत्रमा रुद्राक्ष रोप्न थालेका छन्। स्थानीयस्तरमा प्राविधिक सहयोग, गुणस्तरीय बिरुवा र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके रुद्राक्ष खेतीलाई व्यावसायिक रुप दिन सकिने जवेगूको भनाइ छ। 

रुद्राक्षबाट गुणस्तरीय र दुर्लभ दाना उत्पादन भए एकैपटक ठूलो रकम प्राप्त गर्न सकिने जवेगूको भनाइ छ। ‘सबै दानाको मूल्य एउटै हुँदैन, उनले भने, ‘स्पष्ट मुख देखिने, राम्रो आकार भएका र आकर्षक बनोटका दानाले बजारमा बढी मूल्य पाउने गरेको छ।’

रुद्राक्षका दानामा देखिने प्राकृतिक धर्सा वा रेखाका आधारमा यसको ‘मुख’ निर्धारण गरिन्छ। रुद्राक्षको दानाको मूल्य मुखअनुसार फरकफरक निर्धारण हुने गरेको छ। सामान्यतया आठदेखि २९ मुखेसम्मका दानालाई ‘मुखदार’ रुद्राक्ष मानिन्छ। व्यापारीका अनुसार रुद्राक्षको मुखको सङ्ख्या जति धेरै हुन्छ, त्यति नै दुर्लभ र मूल्यवान मानिने भएकाले यसक बजार सोहीअनुसार उच्च हुने गर्दछ।

रुद्राक्षका दाना धार्मिक तथा साँस्कृतिक प्रयोजनक साथै माला, गहना र विभिन्न सामग्री बनाउन प्रयोग हुने भएकाले बजारमा यसको माग हुने गरेको छ। धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्वका कारण रुद्राक्षको माग स्वदेशमा मात्र नभइ विदेशमा उच्च रहेको व्यावसायीको भनाइ छ। 

रुद्राक्ष समुद्री सतहदेखि करिब १ हजार ८०० मिटरको उचाइमा खेती गर्न सकिने विज्ञको बनाइ छ। यसका लागि मट्याइलो, पारिलो र घमाइलो जग्गा उपयुक्त मानिन्छ। यसको बिरुवा वर्षादयाम अर्थात् असारदेखि असोजसम्म १० मिटरको फरक पारेर रोप्न उपयुक्त मानिन्छ। तराईदेखि मध्यपहाडी क्षेत्रमा खेती गर्न सकिने यो नगदेवृक्ष फल दिन थालेपछि पचासौँ वर्षसम्म फल फलिरहन्छ। रासस