काठमाडौं- अमेरिकी अर्बपति उद्यमी एलन मस्कको अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेसएक्स विश्व वित्तीय बजारको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन (आईपीओ) मार्फत सेयर बजारमा प्रवेश गर्ने तयारीमा छ।

बेलायती दैनिक द गार्जियनका अनुसार कम्पनी आगामी १२ जुनमा सार्वजनिक बजारमा सूचीकृत हुने तयारीमा छ, जसले अन्तरिक्ष उद्योगलाई प्रत्यक्ष रूपमा वाल स्ट्रिटसँग जोड्ने ऐतिहासिक घटनाका रूपमा हेरिएको छ।

द गार्जियनले जनाएअनुसार स्पेसएक्सले करिब ७५ अर्ब अमेरिकी डलर उठाउने लक्ष्य राखेको छ भने कम्पनीको कुल मूल्यांकन करिब १.३५ ट्रिलियन अमेरिकी डलर आसपास रहने अनुमान गरिएको छ। यदि यो सफल भयो भने, यो विश्व वित्तीय इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आईपीओमध्ये एक बन्नेछ।

कम्पनीले करिब ५५५.६ मिलियन सेयर बिक्रीमा ल्याउने तयारी गरेको छ। तीमध्ये करिब एक चौथाइसम्म सेयर खुद्रा अर्थात् व्यक्तिगत लगानीकर्ताका लागि छुट्याइने सम्भावना रहेको द गार्जियनले उल्लेख गरेको छ। ठूला आईपीओहरूमा सामान्यतः संस्थागत लगानीकर्ताको प्रभुत्व रहने भए पनि यसपटक खुद्रा लगानीकर्तालाई दिइएको ठूलो हिस्साले बजारमा अभूतपूर्व चासो र प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरेको छ।

स्पेसएक्सको आईपीओलाई केवल वित्तीय कारोबारका रूपमा मात्र होइन, अन्तरिक्ष उद्योग, प्रविधि क्षेत्र, रक्षा प्रणाली र वैश्विक सञ्चार संरचनामा सम्भावित संरचनात्मक परिवर्तनको सुरुवातका रूपमा हेरिएको छ।

कम्पनीले विकास गरेको पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधि, स्टारलिंक स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा तथा अमेरिकी रक्षा र अन्तरिक्ष निकायहरूसँगको गहिरो सहकार्यले यसलाई परम्परागत अन्तरिक्ष कम्पनीभन्दा फरक स्तरमा पुर्‍याएको छ। द गार्जियनका अनुसार स्पेसएक्स अब 'अन्तरिक्ष पूर्वाधार कम्पनी' का रूपमा विकसित हुँदै गएको छ, जसको प्रभाव पृथ्वीको डिजिटल संरचना, सञ्चार प्रणाली र सैन्य नेटवर्कसम्म फैलिएको छ।

तर यस ऐतिहासिक उत्साहसँगै मूल्यांकनलाई लिएर गम्भीर प्रश्नहरू पनि उठेका छन्। वित्तीय विश्लेषकहरूलाई उद्धृत गर्दै द गार्जियनले जनाएको छ कि स्पेसएक्सको मूल्यांकन मुख्यतः भविष्यका सम्भावित आम्दानी र प्रविधिगत सफलतामा आधारित छ, जब कि कम्पनी अझै स्थिर नाफा संरचनामा प्रवेश गरिसकेको छैन। स्टारशिप कार्यक्रम, मंगल मिसन र स्याटेलाइट विस्तारजस्ता दीर्घकालीन परियोजनामा भइरहेको अर्बौं डलरको लगानीले कम्पनीको वित्तीय जोखिमलाई अझ बढाएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यदि अपेक्षित प्रविधिगत वा व्यापारिक सफलता प्राप्त नभएमा सेयर मूल्यमा तीव्र गिरावट आउन सक्ने सम्भावना रहन्छ। केही मूल्यांकन अध्ययनहरूले कम्पनीको वास्तविक मूल्य यस प्रस्तावित मूल्यांकनभन्दा कम हुन सक्ने पनि संकेत गरेका छन्, जसले प्रारम्भिक बजार मूल्य निर्धारणमै बहस सिर्जना गरेको छ।

स्पेसएक्सप्रति लगानीकर्ताको असाधारण आकर्षणको प्रमुख कारण इलोन मस्कको व्यक्तिगत प्रभाव हो। टेस्ला  लगायतका कम्पनीमार्फत उनले लगानीकर्तालाई दिलाएको उच्च प्रतिफलका कारण स्पेसएक्सलाई धेरैले 'अर्को ऐतिहासिक अवसर' का रूपमा हेरेका छन्। यही कारण आईपीओ अघि नै सेयरको माग अत्यधिक बढेको छ।

तर द गार्जियनले चेतावनी दिने विश्लेषकहरूलाई उद्धृत गर्दै उल्लेख गरेको छ कि स्पेसएक्समा लगानी गर्नु केवल कम्पनीको व्यवसायमा मात्र नभई इलोन मस्कको निर्णय क्षमता, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र अन्य कम्पनीहरूसँगको संलग्नतामाथि पनि निर्भर रहनेछ।

कम्पनीमा मस्कको मतदान अधिकार करिब ८२ प्रतिशतभन्दा बढी रहने भएकाले साधारण सेयरधनीहरूको प्रभाव अत्यन्त सीमित रहनेछ, जसले कर्पोरेट गभर्नेन्ससम्बन्धी प्रश्न उठाएको छ।

स्पेसएक्सको व्यवसायिक संरचनासँगै प्राविधिक जोखिम पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। रकेट प्रक्षेपण असफलता, उपग्रह क्षति, आपूर्ति श्रृंखला समस्या, नियामकीय अवरोध र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा चुनौतीहरूले कम्पनीको आम्दानी र प्रतिष्ठामा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छन्। विशेषगरी स्टारशिप कार्यक्रमको सफलतामा कम्पनीको दीर्घकालीन व्यापार मोडेल धेरै हदसम्म निर्भर रहने भएकाले यसको असफलता ठूलो वित्तीय झट्का बन्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

त्यसैगरी कम्पनी सेयर बजारमा सूचीकृत भएपछि यसको सेयर विभिन्न सूचकांक कोष, पेन्सन कोष र संस्थागत लगानी संरचनामा अनिवार्य रूपमा समावेश हुन सक्ने सम्भावना छ। द गार्जियन का अनुसार यसले स्पेसएक्सलाई विश्व वित्तीय प्रणालीसँग अझ गहिरो रूपमा जोड्नेछ, जसले करोडौँ सर्वसाधारणको बचतलाई अप्रत्यक्ष रूपमा कम्पनीको प्रदर्शनसँग सम्बन्धित बनाउनेछ। यसलाई कतिपय विश्लेषकहरूले 'प्रणालीगत रूपमा महत्वपूर्ण कम्पनी' बन्ने संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

समग्रमा, स्पेसएक्सको आईपीओलाई केवल एउटा कम्पनीको सेयर निष्कासनका रूपमा नभई अन्तरिक्ष अर्थतन्त्र, कृत्रिम बौद्धिकता, निजी पुँजीवाद र वैश्विक वित्तीय बजारको संरचनात्मक परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा हेरिएको छ।

विश्लेषकहरूको निष्कर्षमा यो आईपीओ एकैसाथ अवसर र जोखिमको मिश्रण हो। जहाँ एकातिर अन्तरिक्ष उद्योगको नयाँ युग सुरु हुने सम्भावना छ भने अर्कोतिर अत्यधिक मूल्यांकन, प्रविधिगत अनिश्चितता र संस्थापक केन्द्रित नियन्त्रणले यसलाई उच्च जोखिमयुक्त वित्तीय घटनामा रूपान्तरण गरेको छ।

यसरी द गार्जियन का रिपोर्टहरू अनुसार स्पेसएक्सको आईपीओ आधुनिक पुँजी बजारको सबैभन्दा ठूलो प्रयोगमध्ये एक बन्ने निश्चितजस्तै देखिएको छ, जसले विश्व अर्थतन्त्र, प्रविधि र अन्तरिक्ष उद्योगको भविष्यलाई नयाँ दिशामा मोड्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

(बेलायती दैनिक द गार्जियनका रिपोर्टको आधारमा तयार सामग्री)